FERHADIJA

OKRUŽNI SUD U BANJALUCI

Broj: 011-0-Gž-09-000328

Dana, 30. septembra 2009.godine

 

 

 Okružni sud u Banjaluci, u vijeću sastavljenom od sudija: Tanje Bundalo kao predsjednika vijeća, Merside Bjelobrk i Biljane Majkić Marinković, kao članova vijeća, u pravnoj stvari tužioca Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, iz Sarajeva, Ulica zelenih beretki broj 17, koju zastupaju Vakufska direkcija Sarajevo, a ovu punomoćnik Esad Hrvačić advokat iz Sarajeva, protiv tuženih Republike Srpske i Grada Banjaluka, koje zastupa zastupnik po zakonu Pravobranilaštvo Republike Srpske, Sjedište zamjenika Banjaluka, a ovo Dragan Spasojević zamjenik pravobranioca Republike Srpske, radi naknade štete, vrijednost spora 64.762.347,00 KM, odlučujući o žalbi tuženih protiv presude Osnovnog suda u Banjaluci broj: P-2757/00 od 20. februara 2009. godine, na sjednici vijeća održanoj 30. septembra 2009. godine, donio je sljedeću:

 

P R E S U D U

 

 Žalba tuženih Republike Srpske i Grada Banjaluka se uvažava, presuda Osnovnog suda u Banjaluci, broj: P-2757/00 od 20. februara 2009. godine p r e i n a č a v a, tako što se tužbeni zahtjev tužioca Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini iz Sarajeva, da se tuženi obavežu da mu solidarno naknade materijalnu štetu za uništenu nepokretnu imovinu, vjerske objekte u ukupanom iznosu od 64.762.347,00 KM i to za: Arnaudija džamiju u iznosu od 15.168.937,00 KM; Gazanferija džamiju u iznosu od 7.477.331,00 KM; Behram efendijinu džamiju u iznosu od 738.976,00 KM; Ferhad pašinu džamiju u iznosu od 32.463.200,00 KM; Hadži Zulfikar džamiju u iznosu od 780.000,00 KM; Osmanija džamiju u iznosu od 1.087.632,00 KM; Hadži Omerovu džamiju u iznosu od 711.360,00 KM; Hadži Perviz džamiju u iznosu od 764.400,00 KM; Hadži Šabanovu džamiju u iznosu od 393.600,00 KM; Vrbanja džamiju u iznosu od 947.520,00 KM; Sefer begovu džamiju u iznosu od 730.080,00 KM; Hadži Begzad džamiju u iznosu od 476.160,00 KM; Sofi-Mehmed pašinu džamiju u iznosu od 1.101.648,00 KM; Mehdi begovu džamiju u iznosu od 728.175,00 KM; Salihija džamiju u iznosu od 703.872,00 KM; Hadži Kurd džamiju u iznosu od 489.456,00 KM, sve sa zakonskom zateznom kamatom od presuđenja do isplate i troškove postupka, sve u roku od 30 dana, odbija kao neosnovan.

 Obavezuje se tužilac da tuženima naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 48.375,00 KM, a preko dosuđenog iznosa zahtjev za naknadu troškova parničnog postupka do traženih 115.762,50 KM, odbija se kao nesnovan.

 

 

O b r a z l o ž e nj e

 

 

 Presudom Osnovnog suda u Banjaluci, broj: P-2757/00 od 20. februara 2009.godine, obavezani su tuženi da tužiocu na ime naknade materijalne štete za uništenu nepokretnu imovinu,vjerske objekte solidarno plate ukupan iznos od 64.762.347,00 KM i to za: Arnaudiju džamiju iznos od 15.168.937,00 KM; Gazanferija džamiju iznos od 7.477.331,00 KM; Behram efendijinu džamiju iznos od 738.976,00 KM; Ferhad pašinu džamiju iznos od 32.463.200,00 KM; Hadži Zulfikar džamiju iznos od 780.000,00 KM; Osmanija džamiju iznos od 1.087.632,00 KM; Hadži Omerovu džamiju iznos od 711.360,00 KM; Hadži Perviz džamiju iznos od 764.400,00 KM; Hadži Šabanovu džamiju iznos od 393.600,00 KM; Vrbanja džamiju iznos od 947.520,00 KM; Sefer begovu džamiju iznos od 730.080,00 KM; Hadži Begzad džamiju iznos od 476.160,00 KM; Sofi-Mehmed pašinu džamiju iznos od 1.101.648,00 KM; Mehdi begovu džamiju iznos od 728.175,00 KM; Salihija džamiju iznos od 703.872,00 KM; Hadži Kurd džamiju iznos od 489.456,00 KM, sa zakonskom zateznom kamatom od presuđenja do isplate i da tužiocu naknade troškove parničnog postupka u iznosu od 34.800,00 KM, sve u roku od 30 dana.

 Tuženi su blagovremenom žalbom osporili prvostepenu presudu zbog povrede odredaba parničnog postupka, pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primjene materijalnog prava. Predložili su drugostepenom sudu da žalbu uvaži, osporenu presudu preinači i tužbeni zahtjev odbije, kao i da obaveže tužioca da snosi troškove postupka ili da pobijanu presudu ukine i predmet vrati prvostepenom sudu na ponovni postupak.

 U odgovoru na žalbu tužilac je naveo da su žalbeni razlozi neosnovani i predložio je drugostepenom sudu da žalbu tuženih odbije i prvostepenu presudu potvrdi.

 Žalba je osnovana.

Tužbenim zahtjevom postavljenim u tužbi podnesenoj sudu dana 27. oktobra 2000. godine, tužilac je tražio naknadu štete zbog porušenih naprijed navedenih vjerskih objekata, u ukupnom iznosu od 15.200.000,00 KM sa zateznom kamatom od presuđenja do isplate i zahtijevao je naknadu troškova postupka. Na ročištu za glavnu raspravu održanom dana 04. novembra 2008. godine, konačno opredijeljenim tužbenim zahtjevom, tužilac je tražio da se tuženi obavežu da mu solidarno na ime naknade štete isplate ukupno 64.762.347,00 KM, u pjedinačnim iznosima navedenim u izreci pobijane presude sa zakonskom zateznom kamatom od presuđenja do isplate i da mu naknade troškove parničnog postupka.

Tuženi su se u ovom postupku branili prigovorom nedostatka stranačke sposobnosti navodeći da tužilac nema svojstvo pravnog lica i da zato ne može biti stranka u postupku, te prigovorom nedostatka aktivne legitimacije, jer po navodima tuženih tužilac nije vlasnik predmetnih objekata, već je to eventualno Medžlis Banjaluka ili Vakufi. Isticali su i prigovor nedostatka pasivne legitimacije na strani tuženih navodeći da za štetu koju je pretrpio tužilac može biti odgovorna samo država Bosna i Hercegovina, a ne Republika Srpska kao entitet i tuženi Grad Banjaluka kao jedinica lokalne samouprave, te da je ovakav stav izražen u velikom broju sudskih odluka viših instanci. Isticali su da je nastupila zastara potraživanja u smislu člana 376 st. 1 Zakona o obligacionim odnosima kojim je propisan trogodišnji zastarni rok, da je rok zastare potraživanja počeo teći 1993. godine kada su porušene džamije, te da i u slučaju kada bi se rok računao od 19. juna 1996. godine, kada je prestao rat i neposredna ratna opasnost, da je rok zastare istekao 19. juna 1999. godine, a dok je tužba sudu podnesena 16. oktobra 2000. godine. Tokom postupka tuženi su osporavali i osnovanost i visinu postavljenog tužbenog zahtjeva.

Iz činjeničnog utvrđenja prvostepenog suda proizlazi:

-da su naprijed navedeni objekti srušeni u vrijeme proteklog rata u Bosni i Hercegovini, kada na području Opštine Banjaluka nije bilo neposrednih ratnih dejstava;

-da je predmetna šteta prouzrokovana krivičnim djelom učinjenim od strane nepoznatih počinilaca, što proizlazi iz podnesenih krivičnih prijava;

-da su džamije u Banjaluci porušene u periodu od aprila 1993. godine do septembra 1993.godine i da su rušene po noći kada je kretanje fizičkih lica bilo ograničeno, u vrijeme važenja policijskog sata određenog odlukom nadležnih organa tuženih;  

-utvrđeno je da je tužilac vlasnik navedenih džamija, a Vakufska direkcija u Sarajevu da je ustanova Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini koja ima pravo upravljanja tom imovinom i pravo davanja lokalnim zajednicama određenih dobara na njihovom području na neposredno upravljanje i staranje (izvodi iz zemljišno knjižne evidencije i evidencije Republičkog organa za geodetske i imovinsko pravne poslove, Područne jedinice Banjaluka, iskaz svjedoka Nezima Halilovića direktora Vakufske direkcije);

- da je u Centru za nasljeđe-Zavodu za zaštitu kulturnog, historijskog i prirodnog naslijeđa BiH registrovano: da je Ferhadija džamija prve kategorije, spomenik osmanske arhitekture, stavljen pod zaštitu države po ranijim propisima (br. reg. 53, br. protokola 02-697-3 od 18. aprila 1962. godine); Arnaudija ili Defterdarija džamija I kategorije, spomenik osmanske arhitekture, stavljen pod zaštitu države po ranijim propisima (br. reg. 50, br. protokola 02-694-3 od 18. aprila 1962. godine); Gazanferbegova džamija I kategorije spomenik osmanske arhitekture, građena istovremeno sa Ferhadijom (br. reg. 529, br. protokola UP 1-08-10/71 od 24. marta 1971.godine), a posebnim rješenjem je zaštićena neposredna okolina ovog objekta; Behram efendina džamija II kategorije spomenik osmanske sakralne i memorijalne kulture, stavljen pod zaštitu države (br. reg. 54, br.protokola 02-698-3 od 18. aprila 1962.godine); Hadži Zulfikareva džamija III kategorije spomenik osmanske arhitekture stavljen pod zaštitu države (br. reg. 514, br. protokola 02-UP-1-3-2-71 od 09. januara 1971.godine), da su Ferhadija, Arnaudija i Gazanferbegova džamija kulturno istorijski spomenici pod zaštitom UNESC-a ;

-da su u registru navedenog Zavoda evidentirani objekti čija je kategorizacija izvršena na osnovu rada stručne komisije Grada Banjaluka, pri Zavodu za zaštitu kulturno istorijskog i prirodnog nasljeđa Grada Banjaluka i to: Seferbegova džamija III kategorije, Osmanija džamija III kategorije, Hadži Perviz džamija III kategorije, Sofi Mehmed pašina džamija III kategorije, Hadži Begzad džamija III kategorije, Stupnička-Hadži Salihija džamija III kategorije i kao spomenik kulture stavljena pod zaštitu države rješenjem Zavoda broj 15/89, Dolačka-Hadži Omerova džamija III kategorije, Šaban Agina džamija III kategorije, Hadži Kurd džamija III kategorije, Grab džamija III kategorije, Vrbanja džamija i da je to potvrđeno i dopisom Republičkog Zavoda za zaštitu kulturno istorijskog i prirodnog nasljeđa Republike Srpske od 26. juna 2007.godine;

-da je Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, osnovana Aneksom 8 Dejtonskog mirovnog sporazuma na Privremenu listu nacionalnih spomenika Bosne i Hecegovine stavila devet džamija i pet harema džamija;

-o visini štete odlučeno je na osnovu nalaza i mišljenja sudskog vještaka građevinske struke Seada Pašića dipl. ing. građ. koji je utvrdio vrijednost potrebnu za rekonstrukciju tih objekata koja je najbliža stvarnim vrijednostima i koja podrazumijeva vrijednost obnove, tako što je prilikom procjene vrijednosti radova računao tu vrijednost uz primjenu koeficijenta složenosti radova koji se kreće od 1 do 5;

-da su objekti klasifikovani u dvije grupe, jednu koju čine nacionalni spomenici, a drugu, objekti određene dobi starosti;

-da su nacionalni spomenici izgrađeni od plemenitog građevinskog materijala i to nekoliko vrsta kamena: sedre, kamena bihacita, mermera, breća, koji su dostupni na našim prostorima, da je enterijer bio ukrašen sa nekoliko vrsta mermera koji ne potiče sa ovih prostora, da je u Ferhadiju ugrađeno između 40% do 50% pronađenih ostataka, da je procijenjena složenost objekata koji imaju posebnu istorijsku vrijednost, vrijednost u znanju izvođenja radova na enterijeru, da je određen koeficijent složenosti radova od 1 do 5 na osnovu pregleda dokumentacije za svaki objekat, da objekti Ferhadija i Arnaudija predstavljaju objekte izuzetne složenosti u koje su ugrađeni materijali velike vrijednosti i vrijedne ručne obrade koji su neponovljivi, da su podaci za vještačenje pribavljeni iz knjige prof. dr Sabire Husedžinović koja je bila direktor Republičkog zavoda za zaštitu kulturno istorijskog i prirodnog nasljeđa u Banjaluci i dokumentacije u spisu;

-da je Arnaudija džamija izgrađena 1595. godine, uništena 07. maja 1993. godine i da je bila u upotrebi 398 godina, da je imala debljinu zidova 79 do 85 centimetara, visinu  munare 30,95 metara, da je Gazanferija izgrađena 1620. godine, srušena 04. jula 1993. godine, bila u upotrebi 373 godine, sa debljinom zidova od 75 centimetara, unutrašnjost je bila oslikana, visina munare 30,75 metara, Behram efendina džamija da je građena 1637. do 1638. godine, a srušena 26. maja 1993. godine, u upotrebi 355 godina, zidana od kamena sa drvenom munarom, Ferhad pašina džamija izgrađena 1579. godine, srušena 06. maja 1993. godine, bila je u upotrebi 414 godina, sa debljinom zidova 105 do 115 centimetara i visinom munare 42,70 metra, različite debljine zida, zidana kamenom, Hadži Zulfikareva džamija u Lijevoj Novoseliji ili Tulekova izgrađena je krajem XVII vijeka, a srušena 17. maja 1993. godine, obnovljena 18. juna 2005. godine, u upotrebi 200 godina, sa drvenom munarom visine 15,50 metara, zidana opekom, Hadži Omerova ili Dolačka džamija izgrađena 1870. godine, spaljena 09. septembra 1993. godine, obnovljena 07. jula 2007. godine, bila je u upotrebi 123 godine, sa drvenom munarom visine 16,50 metara, zidana opekom, Hadži Osmanija ili Talina džamija izgrađena 1740. godine, spaljena 08. septembra 1993. godine, obnova je u toku, u upotrebi prije uništenja bila 253 godine, sa drvenom munarom od 18 metara, zidana opekom, Hadži Perviz ili Potočka džamija građena 1630. do 1638. godine, spaljena 06.septembra 1993.godine, obnova je u toku, u upotrebi je bila 355 godina, sa drvenom munarom zidana opekom;

- da nisu nacionalni spomenici: Hadži Šabanova džamija u Desnoj Novoseliji koja je srušena 14. jula 1993. godine, obnovljena 2004. godine, koja je izgrađena u XVII vijeku i u upotrebi je bila 390 godina, Vrbanja džamija koja je 1972. godine sanirana i potpuno obnovljena, srušena 14. jula 1993. godine i zatim obnovljena 18.marta 2003.godine, Sefer Begova ili Pećinska džamija izgrađena prije 1618. godine, spaljena 09. aprila 1993. godine, a obnovljena 07. decembra 2005. godine, bila u upotrebi prije uništenja 375 godina, Hadži Begzad džamija na Grabu izgrađena u XVIII vijeku, srušena 04. jula 1993. godine, a obnovljena 2007. godine i bila u upotrebi bila 200 godina, Sofi Mehmed pašina ili Jama džamija izgrađena 1554. godine, uništena 04. jula 1993. godine, obnovljena 2006. godine i korištena 439 godina, Mehdi begova ili Hisečka džamija izgrađena 1630. godine srušena 04. jula 1993. godine, obnova je u toku i bila je u upotrebi 363 godine, Salihija ili Stupnička džamija izgrađena u XIV vijeku, srušena 09. septembra 1993. godine, obnova je u toku i bila je u upotrebi 400 godina, Hadži Kurdova džamija u lijevoj Novoseliji izgrađena početkom XVII vijeka i srušena 14. jula 1993. godine, te je bila u upotrebi 390 godina;

-da je tužilac pretrpio štetu u visini utvrđenoj navedenim nalazom sudskog vještaka koji dokaz je prvostepeni sud u cjelosti prihvatio, u visini navedenoj u izreci presude.

Na osnovu ovako utvrđenog činjeničnog stanja prvostepeni sud je zaključio da nije osnovan prigovor nedostatka aktivne legitimacije, jer je tužilac vlasnik predmetnih vjerskih objekata, da nije osnovan prigovor pasivne legitimacije zbog toga što su tuženi odgovorni za štetu po članu 172 st. 1 i 2 Zakona o obligacionim odnosima nastalu rušenjem vjerskih objekata, te da ova odgovornost proizlazi iz članova 28, 64 i 68 Ustava Republike Srpske, da je neosnovan prigovor zastarjelosti u smislu članova 383, 384 i 376 Zakona o obligacionim odnosima. Pozivajući se na odredbe članova 154, 172 st. 1 i 2, 185, 186 i 189 stav 2 Zakona o obligacionim odnosima i člana 72 (pravilno člana 7 st. 2) Zakona o zaštiti i korišćenju kulturno istorijskog i prirodnog naslijeđa („Službeni list SR BiH“, broj 20/85 i 12/87), sudio je kao u izreci pobijane presude.

 Ispitujući prvostepenu presudu u dijelu koji se pobija žalbom, u granicama razloga navedenih u žalbi, pazeći po službenoj dužnosti na primjenu materijalnog prava i povrede odredaba parničnog postupka koje se odnose na stranačku sposobnost i zastupanje, u smislu člana 221 Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 58/03, 85/03, 74/05 i 63/07), drugostepeni sud je odlučio kao u izreci iz sljedećih razloga:

 Prije svega, po mišljenju ovog suda ne mogu se prihvatiti navodi žalbe da Islamska zajednica u BiH nema svojstvo pravnog lica, da nema stranačku sposobnost i da osim aktivne legitimacije, nema ni procesnu sposobnost.

Prema odredbi člana 291 st. 1 Zakona o parničnom postupku, stranka u postupku može biti svako fizičko i pravno lice.

Biti strankom u postupku znači imati pravnu sposobnost koja se najčešće ne podudara sa parničnom sposobnošću. Pravna sposobnost, koja pripada fizičkim i pravnim licima kao strankama u postupku, podrazumijeva da isti po pravilima materijalnog prava, mogu biti nosioci prava i obaveza. Pravna lica stiču pravnu sposobnost ili pravni subjektivitet upisom u odgovarajući registar ili na osnovu zakona, a isti gube prestankom, odnosno brisanjem iz registra. Pravna sposobnost je uslov za sticanje stranačke sposobnosti, jer svi pravno sposobni, dakle svi subjekti prava, bilo da se radi o fizičkim ili pravnim licima, su ujedno i stranački sposobni.

U vrijeme podnošenja tužbe na snazi je bio Zakon o pravnom položaju vjerskih zajednica („Službeni list SR BiH“ broj: 36/76), koji je članom 2 pored ostalog, regulisao da vjerske zajednice imaju svojstvo građansko-pravnog lica koje svojstvo stiču, odnosno gube, danom podnošenja prijave nadležnom opštinskom organu uprave, a članom 27 da vjerske zajednice mogu, u skladu sa zakonom imati i sticati zgrade i druge nekretnine koje služe potrebama vršenja vjerskih obreda i vjerskih poslova, kao i za smještaj svog osoblja. Ovaj zakon je prestao da važi stupanjem na snagu Zakona o slobodi vjere i pravnom položaju crkava i vjerskih zajednica u Bosni i Hercegovini („Službeni glasnik Bosne i Hercegovine“ broj: 5/04 od 09. marta 2004. godine), koji je odredbom člana 8 propisao da crkve i vjerske zajednice na teritoriji Bosne i Hercegovine imaju status pravne osobe.

Iz navedenih odredaba materijalnog prava proizlazi da Islamska zajednica Bosne i Hercegovine ima svojstvo pravnog lica, a time i stranačku sposobnost, u smislu odredbe člana 291 st.1 Zakona o parničnom postupku.

U postupku pred Domom za ljudska prava, u predmetu Islamska zajednica Bosne i Hercegovine protiv Republike Srpske, koji je okončan donošenjem Odluke broj: CH/96/29 od 11. maja 1999.godine, razmatrano je pitanje imovine tužioca, a predmet se odnosi na džamije u Banjaluci. Tom odlukom je utvrđeno da je članovima I i II Ustava Islamske zajednice Bosne i Hercegovine, izmijenjenog i dopunjenog 26. novembra 1997. godine, propisano da je Islamska zajednica Bosne i Hercegovine jedina, jedinstvena i autonomna zajednica kojoj pripadaju svi Muslimani u Bosni i Hercegovini, Bošnjaci koji žive u inostranstvu i Muslimani koji prihvataju ovu zajednicu kao svoju, da ova zajednica može sticati, štiti i proširivati svoju imovinu nezavisno, uključijući i zadužbine (vakufe) prema članovima VI i XIII, da ista štiti vjerska prava Muslimana i da ima pravo da ih predstavlja po članovima X i XVIII, da je Islamska zajednica Bosne i Hercegovine upravljala vakufima od početka svoga postojanja, da je nacionalizacijom iz 1958. godine Islamskoj zajednici Bosne i Hercegovine oduzeta sva imovina u Banjaluci, izuzev džamija i zemljišta oko njih, da je organ koji je upravljao vakufskom imovinom koja je pripadala Islamskoj zajednici Bosne i Hercegovine bio ukinut, ali da je u zemljišnim knjigama upis ostao na ime Vakufa Islamske zajednice. Kako je u navedenom postupku prihvaćeno da predmetne džamije predstavljaju imovinu Islamske zajednice Bosne i Hercegovine, a tuženi u ovom postupku tu činjenicu svojim dokazima nisu doveli u sumnju, ovaj sud smatra da su tvrdnje žalbe da porušene džamije nisu imovina tužioca neosnovane.

Prvostepeni sud je zauzeo pravilno stanovište da je tužilac vlasnik predmetnih objekata koji su porušeni što je opšte poznato i nije potrebno posebno dokazivati, pa samim tim da je i aktivno legitimisan na isticanje zahtjeva za naknadu štete u smislu odredbe člana 155 Zakona o obligacionim odnosima.

 Tuženi ističu da je prvostepeni sud pogrešno prihvatio pasivnu legitimaciju tuženih jer Republika Srpska u to vrijeme nije imala državotvornost i osnovana je tek 1995. godine Dejtonskim mirovnim sporazumom u okviru međunarodno priznate Bosne i Hercegovine. Navode da je sud pogrešno zaključio i proglasio odgovornim Grad Banjaluku samo iz razloga što su se porušeni vjerski objekti nalazili na području grada i što u gradu nije bilo neposrednih ratnih dejstava.

  Neosnovani su navodi žalbe koji se odnose na Republiku Srpsku, jer je ista nastala na osnovu Deklaracije o proglašenju Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine koju je donijela Narodna skupština srpskog naroda Bosne i Hercegovine, 09. januara 1992.godine

Odgovornost društveno-političke zajednice (republike, opštine, organizacije koja vrši javna ovlašćenja), proizlazi iz odredbe člana 17 Ustava Republike Srpske, ranije Srpske Republike Bosne i Hercegovine („Službeni glasnik srpskog naroda u BiH“, broj: 3/92), prema kojoj svako ima pravo na naknadu štete koju mu nezakonitim ili nepravilnim radom nanese službeno lice ili državni organ, odnosno organizacija koja vrši javna ovlašćenja.

Potrebno je navesti da se nezakonit rad manifestuje u postupanju protivno zakonu, drugom propisu ili nekom opštem aktu ili u propuštanju da se zakon, drugi propis ili opšti akt primijeni, ali sa voljom ili pristankom da se trećem nanese šteta, dok je nepravilan rad činjenje ili nečinjenje protivno uobičajenim ili propisanim načinima obavljanja djelatnosti, pod uslovom da postoji volja ili pristanak da se time oštete prava ili interesi trećega.

Iz odredbe člana 172 st. 1 Zakona o obligacionim odnosima („Službeni list SFRJ“, broj 29/78, 39/85 i 57/89 i „Službeni glasnik Republike, Srpske“ broj 17/93, 3/96, 39/03 i 74/04), kojom je propisana odgovornost pravnog lica za štetu koju njegov organ prouzrokuje trećem licu u vršenju ili u vezi sa vršenjem svojih funkcija, proizlazi odgovornost tužene Republike Srpske.

Prema navedenim odredbama da bi oštećeni mogao osnovano tražiti naknadu štete potrebne su dvije pretpostavke: prva, da se radi o obavljanju službe ili druge djelatnosti državnog organa, odnosno organizacije koja vrši javna ovlašćenja i druge, da je šteta posljedica nezakonitog ili nepravilnog rada službenog lica ili organa koji obavlja tu službu ili djelatnost.

Odredbom člana 8 Zakona o ministarstvima („Službeni glasnik srpskog naroda u BiH“ broj: 5/92), koji je bio na snazi u vrijeme štetnog događaja, propisano je da Ministarstvo unutrašnjih poslova pored ostalih, vrši i poslove i zadatke zaštite života i lične sigurnosti građana, sprečavanje i otkrivanje krivičnih djela, pronalaženje i hvatanje učinilaca krivičnih djela, održavanje javnog reda i mira, obezbjeđenje određenih ličnosti i objekata...

Članom 126 Zakona o unutrašnjim poslovima („Službeni glasnik srpskog naroda u BiH“ br.4/92), koji je bio na snazi u vrijeme nastanka štete, bilo je regulisano da sa danom stupanja na snagu ovog zakona ukidaju i prestaju sa radom centri službi bezbjednosti i stanice javne bezbjednosti Ministarstva za unutrašnje poslove SR BiH na teritoriji Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine i nastavljaju sa radom kao organizacione jedinice Ministarstva za unutrašnje poslove Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Odredbom člana 127 i člana 128 istog Zakona bilo je regulisano preuzimanje zaposlenih radnika iz uprava u sjedištu Ministarstva za unutrašnje poslove SR BiH i radnika centara službi bezbjednosti i stanica javne bezbjednosti koji su se zatekli u radnom odnosu u tom organu na dan stupanja na snagu ovog zakona, te da se nepokretne stvari, oprema, inventar i druge stvari, arhiv i druga dokumentacija, kao i sredstva za rad koja su koristili ukinuti centri službi bezbjednosti i stanice javne bezbjednosti, prenose na Srpsku Republiku Bosnu i Hercegovinu.

Prema navedenom propisu, centri službi bezbjednosti i stanice javne bezbjednosti na teritoriji Republike Srpske su nastavili da rade kao organizacione jedinice Ministarstva za unutrašnje poslove Srpske Republike Bosne i Hercegovine, koja je preuzela dio zaposlenih radnika i imovinu ukinutih centara, koja je nakon toga promijenila naziv u Republiku Srpsku.  Kako postoji pravni kontinuitet između Službe javne bezbjednosti u Banjaluci u sastavu Ministarstva unutrašnjih poslova Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine i Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srpske, čiji organi su mogli i bili dužni u smislu označenih zakonskih odredaba, da spriječe štetu, te kako je Republika Srpska postojala i prije zaključenja Dejtonskog sporazuma, to postoji i odgovornost tužene Republike Srpske za predmetnu štetu.

 U vrijeme nastanka štetnog događaja bio je na snazi Zakon o zaštiti i korišćenju kulturno istorijskog i prirodnog nasljeđa („Službeni list SR Bosne i Hercegovine“ broj: 20/85, 12/87), koji se u ovom sporu treba primijeniti. Odredbom člana 1 ovog zakona regulisano je da se kulturno istorijskim nasljeđem smatraju dobra kulturno istorijskog nasljeđa i dobra prirodnog nasljeđa; članom 2 da su dobra kulturno-istorijskog nasljeđa pored ostalih, spomenici kulture; članom 6 da zaštita i korišćenje dobara kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa su djelatnosti od posebnog društvenog interesa; članom 7 st. 2 da društveno političke zajednice i samoupravne interesne zajednice kulture, u okviru svojih prava i dužnosti, obezbjeđuju uslove za zaštitu i korišćenje dobara kulturno istorijskog i prirodnog nasljeđa; u smislu člana 11 st. 1 alineja 6, pod zaštitom dobara kulturno istorijskog i prirodnog nasljeđa podrazumijeva se i sprečavanje uništenja dobara i zabrana svake radnje kojom bi se mogao posredno ili neposredno promijeniti oblik ili narušiti svojstvo dobra; članom 36 st. 1 da skupština opštine na prijedlog nadležnog zavoda proglašava zaštićenim nepokretna dobra kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa.

 Iz stanja spisa proizlazi i nesporno je između parničnih strana, da je u Banjaluci u vremenskom periodu od aprila 1993. godine do septembra 1993.godine, porušeno svih šesnaest vjerskih objekata koji su predmet spora. Opšte poznato je da nije sačuvan ni jedan. U konkretnom slučaju, nakon uništenja Sefer begove džamije u aprilu 1993. godine, zatim Arnaudije i Ferhadije noću 06./07. maja 1993. godine, moglo se očekivati da će se uništavanje predmetnih objekata nastaviti. Opšte poznato je da su ostaci porušenih vjerskih objekata uklonjeni, koje je tužilac sa deponija u Ramićima i Karanovcu vratio 2005. godine.

U smislu navedenih propisa postojala je obaveza nadležnih organa uprave Opštine Banjaluka da preduzmu odgovarajuće mjere koje su potrebne za zaštitu kulturno istorijskih spomenika. Po članu 7 st.2 i članu 11 st 1 alineja 6 Zakona o zaštiti i korišćenju kulturno istorijskog i prirodnog nasljeđa i organi pravnog prednika tuženog Grada Banjaluka bili su dužni da zaštite predmetna dobra kulturno istorijskog nasljeđa i ostatke kulturno istorijskih spomenika, a što je u konkretnom slučaju izostalo.

Slijedom prednjeg prvostepeni sud je pravilno zaključio da su tuženi solidarno odgovorni za naknadu predmetne štete, po članu 206 stav 1 Zakona o obligacionim odnosima.

 Potrebno je napomenuti da je kod prouzrokovanja štete na odgovornom licu dužnost da dokaže da je šteta nastala bez krivice njegovog radnika ili organa (član 154 st.1 ZOO) ili da postoje uslovi za oslobođenje od odgovornosti (član 177 ZOO). Tuženi nisu dokazali da su preduzeli mjere da predmetne objekte sačuvaju, niti da ostatke porušenih objekata zaštite. Zato je prigovor nedostatka pasivne legitimacije na strani tuženih neosnovan. 

Međutim, žalbom tuženih se osnovano ukazuje da je prvostepena odluka nepravilna u dijelu koji se odnosi na osnovanost prigovora zastarjelosti potraživanja.

 Prvostepeni sud je odbio prigovor zastarjelosti potraživanja nalazeći da zastarjelost ovog potraživanja nije tekla za vrijeme trajanja neposredne ratne opasnosti i ratnog stanja zbog zastoja zastarjelosti u smislu odredbe člana 383 Zakona o obligacionim odnosima i da je zastarjelost počela teći ukidanjem neposredne ratne opasnosti i ratnog stanja 19. juna 1996. godine saglasno odredbi člana 384 Zakona o obligacionim odnosima, a da je tužba tužioca podnesena dana 27. oktobra 2000. godine i da od 19. juna 1996. godine do 27. oktobra 2000. godine nije protekao objektivni rok zastarjelosti propisan odredbom člana 376 stav 2 Zakona o obligacionim odnosima.

 Po ocjeni ovoga suda odluka prvostepenog suda o zastarjelosti potraživanja predmetne štete utemeljena je na pogrešnoj primjeni materijalnog prava.

 Prema odredbi člana 360 Zakona o obligacionim odnosima zastarjelošću prestaje pravo zahtijevati ispunjenje obaveze. Zastarjelost nastupa kad protekne zakonom određeno vrijeme u kome je povjerilac mogao zahtijevati ispunjenje obaveze. Sud se ne može obazirati na zastarjelost kad se dužnik nije na nju pozvao.

 Odredbom člana 361 Zakona o obligacionim odnosima propisano je da zastarjelost počinje teći prvoga dana poslije dana kada je povjerilac imao pravo zahtijevati ispunjenje obaveze, ako zakonom za pojedine slučajeve nije što drugo propisano.

 Prema odredbi člana 362 Zakona o obligacionim odnosima, zastarjelost nastupa kad istekne poslednji dan zakonom određenog vremena.

 Šteta predstavlja jedan od načina nastanka obaveze i saglasno odredbi člana 186 Zakona o obligacionim odnosima materijalna šteta smatra se dospjelom u trenutku nastanka štete. Dospjelost obaveze govori o pitanju vremena nastanka i postojanja obligaciono pravnog odnosa, po kojem, na strani za štetu odgovornog lica nastaje dužnost da oštećenom nadoknadi prouzrokovanu štetu, a na strani oštećenog subjektivno pravo potraživanja naknade te štete, njegov odštetni zahtjev.

 Odredbom člana 376 stav 1 Zakona o obligacionim odnosima propisano je da potraživanje naknade prouzrokovane štete zastarijeva za tri godine od kada je oštećeni doznao za štetu i za lice koje je štetu učinilo (subjektivni rok). Prema stavu 2 navedene zakonske odredbe u svakom slučaju ovo potraživanje zastarijeva za pet godina od kada je šteta nastala (objektivni rok). 

 Kad se ima u vidu sadržaj naprijed citirane odredbe člana 376 Zakona o obligacionim odnosima, proizlazi da je ovom odredbom upravo propisan izuzetak u pogledu početka toka zastarjelosti koji predviđa odredba člana 361 Zakona o obligacionim odnosima („da je zakonom nešto drugo određeno“).

Naime, prema odredbi člana 376 Zakona o obligacionim odnosima trogodišnji rok zastarjelosti počinje teći: ili odmah drugi dan nakon nastanka štete, ako je oštećeni odmah saznao za štetu i za lice koje je štetu učinilo; ili ako oštećeni nije odmah saznao za štetu i lice koje je štetu učinilo, tada trogodišnji rok zastarjelosti počinje teći drugi dan nakon što oštećeni dozna za štetu i lice koje je štetu učinilo; ili kad dan saznanja za štetu i lice koje je štetu učinilo nije isti, onda zastarjelost počinje teći od prvog dana nakon dana saznanja za jedno od njih (ili za lice ili za štetu) i to zavisno od toga za što je kasnije saznao, pa time trogodišnji subjektivni rok zastarjevanja počinje teći od momenta saznanja oštećenika za obe navedene okolnosti. Ako u okviru objektivnog roka od pet godina oštećeni ne sazna za štetu i lice koje je štetu učinilo nastupiće zastarjelost potraživanja naknade štete. Ako se za štetu odgovara po principu objektivne odgovornosti bez obzira na krivicu ili po principu pretpostavljene odgovornosti za drugoga (kao u konkretnom slučaju), tada potraživanje naknade štete počinje zastarijevati nakon što je oštećeni doznao za lice koje je odgovorno za tako prouzrokovanu štetu, a ne nakon saznanja za faktičkog učinioca štete.

 Dakle, odredbu člana 376 Zakona o obligacionim odnosima treba tumačiti tako da se pod saznanjem za štetu podrazumijeva saznanje da je šteta nastala, za njen obim i visinu, a pod saznanjem za učinioca saznanje o okolnostima u kojima po odštetnom pravu određeni subjekat odgovara za naknadu štete.

 Tužilac kao oštećeni je za predmetnu štetu saznao 1993. godine kad su džamije porušene, što proizilazi iz dopisa kojim je muftija banjalučki Ibrahim Halilović, kao poglavar Islamske zajednice u Banjaluci, 1993. godine izričito tražio od tuženih da preduzmu radnje radi zaštite džamija koje nisu porušene, kao i obezbjeđenja ostataka porušenih džamija. Da je tužilac imao saznanje o obimu štete i tuženima proizilazi iz činjenice da je tužilac Domu za ljudska prava dana 04. decembra 1996. godine podnio prijavu radi uništenja džamija u Banjaluci. Iz sadržaja navedene prijave proizilazi da su do podnošenja prijave bili odveženi svi ostaci porušenih džamija. Predmetna tužba podnesena je 27. oktobra 2000. godine. Odgovornost tuženih za naknadu štete temelji se na odredbi člana 172 Zakona o obligacionim odnosima. 

 Kod ovakvog stanja stvari, po ocjeni ovog suda, nema mjesta primjeni objektivnog roka zastarjelosti propisanog odredbom člana 376 stav 2 Zakona o obligacionim odnosima. U konkretnom slučaju valjalo je primijeniti subjektivni rok zastarjelosti iz člana 376 stav 1 Zakona o obligacionim odnosima, koji teče od ukidanja ratnog stanja i stanja neposredne opasnosti tj. od 19. juna 1996. godine ili eventualno od 04. decembra 1996. godine (kada se ima uzeti da je završeno odvoženje ostataka porušenih džamija), a kada je svakako tužilac najkasnije imao saznanje za odgovorno lice i za relevantne činjenice koje utiču na obim pretrpljene štete, koji zakonski rok je istekao dana 19. juna 1999. godine, a najkasnije 04. decembra 1999. godine.

 Prijava koju je tužilac podnio Domu za ljudska prava pri Ustavnom sudu Bosne i Hercegovine, dana 04.decembra 1996. godine, mogla bi se smatrati povjeriočevom radnjom preduzetom protiv dužnika u cilju utvrđenja predmetne štete u smislu odredbe člana 388 Zakona o obligacionim odnosima. Međutim, s obzirom na činjenicu da je odlukom o prihvatljivosti i meritumu broj CH 96/29 Dom za ljudska prava proglasio neprihvatljivom prijavu u dijelu koji se odnosi na uništavanje 15 džamija u Banjaluci, tužilac je saglasno odredbi člana 390 Zakona o obligacionim odnosima bio dužan u roku od tri mjeseca od dana kad je ova odluka uručena strankama 11. juna 1999. godine podnijeti tužbu sudu radi naknade predmetne štete.

 Kako je tužba tužioca podnesena 27.oktobra 2000. godine, a tuženi prigovorili zastarjelosti potraživanja predmetne štete, pravilna primjena materijalnog prava nalagala je da se tužbeni zahtjev tužioca odbije temeljem odredbe člana 360, u vezi sa članom 376 stav 1 Zakona o obligacionim odnosima.

 Tužilac je usljed pasivnog držanja prema svom pravu unutar zakonom određenog vremena izgubio sudsku zaštitu tog prava, a kako su tuženi izrazili volju da se koriste pravom koje za njih nastaje iz takvog držanja tužioca (prigovorili zastarjelosti), to je tužbeni zahtjev tužioca odbijen.

 Valja ukazati da ovdje primijenjena odredba člana 376 Zakona o obligacionim odnosima ima opšti karakter i primjenjuje se u svim slučajevima potraživanja naknade štete, dok odredba člana 377 Zakona o obligacionim odnosima propisuje zastarjelost potraživanja naknade štete prouzrokovane krivičnim djelom. Prema odredbi člana 377 Zakona o obligacionim odnosima kad je šteta prouzrokovana krivičnim djelom, a za krivično gonjenje je predviđen duži rok zastarjelosti, zahtjev za naknadu štete prema odgovornom licu zastarijeva kad istekne vrijeme određeno za zastarjelost krivičnog gonjenja.

 Rok zastarjelosti iz člana 377 Zakona o obligacionim odnosima može se primijeniti samo ako je pravosnažno osuđujućom presudom krivičnog suda utvrđeno postojanje krivičnog djela i odgovornost konkretnog učinioca krivičnog djela.

 Izuzetno, primjenom odredbe člana 12 Zakona o parničnom postupku, može se u parničnom postupku utvrđivati postojanje krivičnog djela iz kojeg je šteta nastala, samo u slučaju kada su postojale određene procesne smetnje zbog kojih se nije mogao protiv određenog lica provesti krivični postupak, odnosno ako je krivični postupak obustavljen ili se nije mogao ni pokrenuti zbog toga što je okrivljeni umro, duševno obolio ili zbog toga što je učinilac krivičnog djela amnestiran ili pomilovan ili ako postoje druge okolnosti koje isključuju njegovu odgovornost ili gonjenje. Proizilazi da parnični sud nije ovlašćen utvrđivati je li šteta uzrokovana krivičnim djelom nepoznatog učinioca. Pri tome, djelovanje parničnog suda nije usmjereno na utvrđivanje krivične odgovornosti, jer se to može utvrditi samo u krivičnom postupku, već da bi, saglasno načelu pružanja jače zaštite pravu oštećenog na naknadu štete prouzrokovane krivičnim djelom, primijenio posebna pravila o zastarjelosti zahtjeva za naknadu štete iz člana 377 Zakona o obligacionim odnosima.

 U konkretnom slučaju tužilac, na kojem je teret dokazivanja u smislu odredbe člana 7 Zakona o parničnom postupku, sudu nije pružio dokaze o okolnostima koje bi ukazivale na to da su postojale nesavladive prepreke za vođenje krivičnog postupka protiv nepoznatog počinioca krivičnog djela. Iz stanja prvostepenog spisa proizlazi da su džamije porušene postavljanjem eksploziva te da su podnesene krivične prijave protiv nepoznatog učinioca. Kako tužilac nije dokazao postojanje okolnosti usljed kojih je bilo apsolutno nemoguće da se krivični postupak protiv učinioca ovog djela okonča, to se u predmetnom slučaju u pogledu zastarjelosti zahtjeva tužioca ne može primijeniti odredba člana 377 Zakona o obligacionim odnosima. Ovo stanovište zauzeto je u više odluka Vrhovnog suda Republike Srpske (Rev-361/03 od 29. septembra 2005. godine, 118-0-Rev-07-000790 od 02. aprila 2009. godine, 118-0-Rev-06-000294 od 08. septembra 2008. godine). Prednje stanovište o primjeni odredbe člana 377 Zakona o obligacionim odnosima preispitano je i pred Ustavnim sudom Bosne i Hercegovine u odluci broj AP-3/06 od 13. aprila 2007. godine i prihvaćeno kao pravilno.

 Kako su tokom prvostepenog postupka utvrđene činjenice koje su relevantne za ocjenu da li je potraživanje tužioca zastarjelo, te cijeneći da je osnovan žalbeni prigovor pogrešne primjene materijalnog prava u pogledu odluke o zastarjelosti potraživanja i da je potraživanje tužioca zastarjelo, to je žalbu tuženih valjalo uvažiti, prvostepenu presudu preinačiti i tužbeni zahtjev tužioca odbiti, a navedeno primjenom odredbe člana 229 st. 1 tač. 4 Zakona o parničnom postupku.

 Zbog navedenog, ostali žalbeni navodi tuženih nisu ocijenjeni, a navedeno saglasno odredbi člana 231 Zakona o parničnom postupku.

Kao stranci koja je uspjela u sporu sud je, u skladu sa odredbom člana 397 st.2 u vezi sa članom 386 st. 1 Zakona o parničnom postupku, dosudio tuženima naknadu parničnih troškova koji se odnose na: sastav odgovora na tužbu od 21. jula 2006.godine i od 31. avgusta 2006. godine i za sastav podneska od 03. novembra 2008. godine po 1.000 bodova, za pristup na ročište od 14. maja 2007. godine 500 bodova, za zastupanje na raspravama održanim 26. juna 2007. godine, 06. septembra 2007. godine, 18. decembra 2007. godine, 14. aprila 2008. godine, 26. juna 2008. godine, 19. septembra 2008. godine, 04. novembra 2008. godine i 10. decembra 2008. godine po 1.000 bodova, ukupno 11.500 bodova. Ovaj iznos je uvećan za zastupanje dvije stranke za 50% ili 5.750 bodova, što ukupno iznosi 17.250 bodova, 25% paušala ili 4.312,50 bodova ili ukupno 21.562,50 bodova, uvećan za troškove sastava žalbe od 1.500 bodova i za 75% (50%+25%) ili 1.125 bodova, što sve ukupno iznosi 24.187,50 bodova (vrijednost boda je 2,00 KM) ili 48.375,00 KM, koliko je i dosuđeno. Preko dosuđenog iznosa zahtjev je neosnovan jer nije u skladu sa Tarifom o nagradama i naknadi troškova za rad advokata („Službeni glasnik Republike Srpske“ broj 68/05).

 

 

    Predsjednik vijeća

   Tanja Bundalo