|
utvrđenje,
razvija u pravcu pravog malog rimskog grada. Današnja
arheološka nalazišta smeštena unutar drevnog grada ''Kastela'', koji je do danas
samo delimično sačuvan, potvrđuju da je u rimsko doba ''Kastrum''
imao dobro razvijen vojni, a samim tim i ekonomski život. Svakako, da bi se
uredili odnosi kako u samoj posadi tvrđave tako i među onima koji su
obezbeđivali njen nesmetan život i rad, bilo je potrebno uvesti red i zakone.
Stara rimska država poznata po striktnom poštovanju i
sprovođenju zakonskih odredbi, svakako da nije
ostavljala svoje provincije bez sudova i sudsko-činovničkog aparata koji se
starao o sprovođenju propisa tog doba. To je,
sigurno, bio slučaj i sa tadašnjim pograničnim trgovačkim središtem ''Kastra''.
Na žalost, kako zbog
raznoraznih istorijskih okolnosti koje su uslovile raznolike poglede na istoriju
današnjeg grada Banjaluka nikad nisu sprovedena opsežna arheološka ispitivanja
grada i njegovog nasleđa, to danas samo možemo da pretpostavimo
gde se u to drevno doba Starog Rima nalazio sud i kako je izgledao. Ali ono što
znamo na osnovu pisanih izvora jeste činjenica da je delatnost suda koji je tada
postojao bila i u oblasti civilnih, a ne samo vojnih poslova, te da je takav sud
imao karakteristike oblasnog (okružnog) trgovinskog suda, jer su njegovim radom
u sferi civilnih poslova rješavani
odnosi u prometu roba (carine) i druga
imovinsko-pravna pitanja.
Ni pojava hrišćanstva na tlu ovog grada, ali i cele
tadašnje države nije uslovila jedinstven razvoj, već se, naprotiv, sa pojavom
hrišćanstva javio i niz podela na verskoj osnovi. Bazna podela bila je izazvana
čuvenim raskolom jedinstvene hrišćanske crkve
iz 1054. godine, kada se ona razdelila na Istočnu i
Zapadnu hrišansku crkvu, odnosno na pravoslavlje i
katoličanstvo. Versko nejedinstvo hrišćana uslovilo je i njihovo nejedinstvo u
pogledu organizovanja društvenog života. Tako se
Istočno rimsko carstvo (Vizantija), za razliku od
Zapadnog rimskog carstva (koje je palo pod vlast varvara – Germana, Franaka i
dr.), izdvojilo kao pravno čvrsta i homogena
struktura u kojoj su poštovana prava lokalnih zajednica u skladu sa tadašnjim
normama. Kao što je bio slučaj sa crkvom (Pravoslavna
crkva oduvek je poštovala primarna prava pokrštenih
zajednica – jezik, običaje, kulturu, o čemu danas svedoče brojni paganski
kultovi inkorporisani u činodejstvo pravoslavne
crkve, što, opet, rečito svedoči o nenasilnom širenju
pravoslavnog hrišćanstva među paganima) i država (Vizantija) se trudila da
ispoštuje prava zajednica na njenom prostoru, pa je
dozvoljava višejezičnost, zbog čega su službeni
jezici bili: aramejski, hebrejski, grčki i latinski, dakle, svi bogoslužbeni
jezici, a kasnije i staroslovenski jezik koji se i razvija pod okriljem ove
moćne države. No, dolazak različitih paganskih i
varvarskih plemena iz njenog zaleđa, uslovio je i nove odnose u Vizantiji. Tako
se na njenim granicama dešavaju različiti sukobi koji dovode do slabljena
centralne državne vlasti. Paralelno sa tim tekao je i razvoj novog društvenog
života među zajednicama koje su koristile svoju trenutnu moć. To je uslovilo
njihov različit odnos i prema crkvi, a samim tim i
prema državi. Tako se na terenu današnje Banjaluke pojavilo više grupacija koje
su, svaka na svoj način, preferirale da vaspostave svoju državnu strukturu i
upravu. Podjednako su to zahtevale pravoslavna zajednica (oslonjena isprva na
Vizantiju, a potom na moćnu Srbiju), katolička zajednica (oslonjena na Rim i
rimsku kuriju, a potom na Avijano i franačke i ugarske vojno-političke snage) i
bogumilska ili patarenska zajednica (oslonjena na snagu domaćeg plemstva i sam
narod). Zbog svega ovoga su i grad i njegovi stanovnici, ali i njegove
institucije imale raznorodan karakter kroz dugi niz vekova. Sve je to, dakako,
zavisilo od toga koja je zajednica trenutno na vlasti i čiji zakoni se sprovode,
ali je sasvim izvesno da je i u ovom razdoblju istorije civilno sudstvo imalo
obeležje regionalnog (oblasnog ili okružnog) delovanja. To nam potvrđuju i
postojanje Vrbaskog grada (prve isprave o ovom gradu
datiraju iz 1234. godine i njega ne treba mešati sa
Vrbaškim gradom koji je lociran u današnjoj oblasti Podgradaca u Potkozarju sa
Gradiške strane), te gradova
Blagaja, Zvečana i Bočca koji čine neraskidivo jedinstvo sa ovim gradom.
Dolazak Turaka na ove prostore uslovio je i novu organizaciju
društvenog života. Tako se iz regionalnog centra Banjaluka (koja se pod tim
imenom prvi put spominje 1494. u ispravama ugarskog kralja Vladislava
II) preobražava u središte bosanskog pašaluka, odnosno
stolovno mesto bosanskog vezira i time za duži vremenski period postaje
administrativno-sudski centar osmanlijske uprave u BiH. To
je razlog zašto Banjaluka u periodu od 1463. do 1878. ima neujednačen razvojni
put. Isprva je ona samo regionalni trgovačko-vojni centar, da bi u periodu od
1553. do 1639. godine ona
bila formirana kao glavni grad Bosanskog pašaluka, nakon čega u periodu od 1639.
do 1878. (dolaska Austro-Ugarske) doživljava svoju
stagnaciju. Ona se ogleda u opadanju ekonomskog,
pravnog i kulturnog života u gradu. Privilegije, potvrđene beratom sultana
Murata III prema kojem su
njeni stanovnici bili oslobođeni plaćanja poreza i drugih daća jer su bili na
granici (serhatu) i morali je braniti, u XIX
veku se gube, a sa njima se gube i poslednji tragovi
nekadašnjeg banjalučkog gospodstva. U ovom periodu (1639 – 1878) na snazi je
islamsko versko pravo – šerijat, sa svojim izuzetno strogim odredbama. Sudsku
vlast imale su kadije (sudije). Oni nisu imali određenih prinadležnosti od
strane države (redovnu platu, smeštaj i sl.) pa su sudili na različitim mestima:
zborovima, džamijskim dvorištima ili privatnim kućama. To je stvorilo
različite mogućnosti korupcije (rušvet) koja je ostala trajno obeležje
osmanlijske uprave gradom.
Po dolasku Austro-Ugarske carevine na ove prostore,
Banjaluka se određuje kao regionalno središte, što je za uzrok imalo i
konstituisanje Oblasnog (okružnog) Zemaljskog Velikog Suda 1879. godine u
Banjaluci.
Od 1919-1941. godine, dakle po slomu Austro-Ugraske i
stvaranja Kraljevine Slovenaca, Hrvata i Srba 1. decembra 1918. godine, a potom
Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca ukazom od 1. decembra 1921,
te Kraljevine Jugoslavije 6. januara
1929. godine, Banjaluka doživljava svoj najveći privredno-kulturni razvoj i
označava se kao jedno od najprosperitetnijih središta nove države. Ovaj period
vezan je za ime Svetislava – Tise Milosavljevića, koji kao ban Vrbaske banovine
čini niz napora na jačanju urbanog statusa Banjaluke. Tako se 1933. godine pod
njegovom upravom grade Banski dvor, Banovska uprava (današnja gradska
skupština), Velika banka (današnji Trezor, a nekadašnji SDK), Narodno pozorište
Banovine Vrbaske (danas Narodno pozorište Republike Srpske), pravoslavni hram
Hrista Spasa (obnovljen 2004. godine). Kao i sam grad, i njegovo sudstvo
zadobija karakter banovskog središta. Poštovanje elementarnih sloboda i prava
građana ostaće svetla stranica u istoriji pravosuđa Vrbaske banovine i
Kraljevine Jugoslavije.
Tokom rata od 1941. do 1945. godine, Okružni sud u Banjaluci nastavlja
svoje postojanje u okviru pravosudnog sistema Nezavisne Države Hrvatske.
Nakon završetka Drugog svetskog rata Okružni sud u Banjaluci nastavlja sa
svojim radom u okvirima novostvorene države (DFJ, FNRJ i SFRJ). U ovom periodu
prvobitno je bio smešten u užem gradskom jezgru, a nakon zemljotresa 1969.
godine Okružni sud biva smešten u zgradu u kojoj se i danas nalazi.
Zahvaljujući nizu pozitivnih reformi pravosudnog
sistema u Republici Srpskoj i Bosni Hercegovini, Okružni sud u Banjaluci
predstavlja jedan od snažnih izvora u zaštiti prava i sloboda građana, bez
obzira na njihovu nacionalnu, versku, polnu,
socijalnu ili drugu pripadnost. |
